تفكر، در اين دوران براي عملكرد در خارج از  وسيع علومي همچون زيست شناسي، فيزيك، رياضيات و اقتصاد بر اساس قواعد اين پيچيدگي شده است.

در اينجا سوال اصلي اين است آيا معماري حيطه ي منطق گرا حوزه ي خطي و بينش جزمي  داراي امكانات وسيعي است اين پديده در زمينه دانش منجر به ورود به جهان پيچيدگي ها گرديده و عملاً موجب گسترشو فضاي شهري نيز از همين قواعد پيروي مي كند و در مرحله ويژه اي از توسعه ي خود مشمول قوانين پيچيدگي مي گردند؟ در اينجا چنين نيست كه معماري و فضا به عنوان بازتاب انديشه و تفكري خاص بر شمرده شود بلكه به مثابه خود انديشه تلقي شده است. بنابر همين تعريف بر خلاف چارلز جنكس كه فضاي آينده معماري را تمثيلي از علوم پيچيده مي داند، در اين بحث معماري به عنوان نفس پيچيدگي پذيرفته شده است. بدين منظور، قدري بازگشت به عقب ضرورت مي يابد.

شالوده شكني در تفكر

از نيمه دوم دهه ي 1960، تفكري فلسفي، متاثر از الگوهاي بياني- ساختاري، به ويژه متاثر از شيوه فكري فرديناد دو سوسوز، عملاً بخش مهمي از شيوه تفكر و بينش فلسفي را به جهتي خاص سوق داد. در اين جهت، بينش هاي هنري نيز با خلاقيتي امروزين از ساختارهاي مسلط خطي و همگون و متعارف زمان خارج شدند و عامل ايجاد معاني تازه در فضايي جديد گرديدند: فضايي ناهمگون، بكر و فعال، به عبارت ديگر اين عمليات، با ويژگيهاي استراتژيك خود و با ساختار زدايي از شيوه هاي منطق استدلالي و يا استدلالات منطقي باني استخراج معاني تازه و بديع در تفكر فضايي گرديدند، خارج از استدلالي كه بر اساس دوگانگي و يا تقابل هاي دوگانه موجود در فرهنگ مسلط، قرن ها از سر عادت و به صورت طبيعي و بديهي پنهان كننده معاني كيفي بوده اند. منظور آن دسته از معاني است كه در فرهنگ مسلط مدفونند و هرگز استخراج و آزاد نشده اند و در نتيجه مشاهده نيز نمي گردند.

در اين زمينه ژاك دريدا فيلسوف فرانسوي كه بنيان گذار شيوه ي فكري ساختار زدا است، در مصاحبه اي با اوابراون تحت عنوان معماري، مكان زندگي آرزوها در پاسخ به پرسش هاي وي چنين مي گويد:

... به مكان باز مي گرديم؛ به فضا و نوشتار. از مقطع زماني خاصي به اين سو،چيزي به مثابه شيوه جديد،شيوه شالوده شكن و يا ساختار زدا پديدار گشت كه تحركي در جهت آزاد سازي معني از بطن تقابل هاي دوگانه بود؛ از بطن تقابل هاي تحميل شده به وسيله تاريخ فلسفه؛ تقابل هاي دو گانه اي مانند فيرير و تكنه، جهان و انسان، فلسفه و معماري. اين دوگانگي ها چنان طبيعي و بديهي به نظر مي رسند كه گويي هرگز در مرحله معيني از تاريخ، وضع نشده اند يا اصولاً تاريخي در خود ندارند. اينها به علت همين بديهي بودن، محدود كننده ي فكر بشرند.

معماري ساختار زدا در مرحله پاياني

اين ملاحظات در معماري به نوبه ي خود نهضتي را بر پا داشتند كه با محتوايي ريشه اي و انتقادي، در عمل نمايشگر تفاوت هاي اساسي موجود در عناصر تشكيل دهنده و سازنده ي بنا و فضا شدند. يا با شكل شكني و قالب زدايي از همين عناصر، با استفاده از شبكه بندي هاي غير همگون و نا متجانس بر اساس هندسه اي غير دكارتي موفق به ارائه فضاهايي جديد گرديدند .

حضور پيشگامان هنري قرن نوزدهم

در حقيقت پس از گذشت 25 سال از كاربرد نسبتاً وسيع شيوه ي ساختار زدا چه در امر تدريس در مهم ترين مدارس جهان و چه در روند ايجاد آثار جديد در معماري در نقاط مختلف، اين نهضت با وجود نو آوري هايش، از سطر بياني كماكان تحت تاثير ميراث پيشروان هنري قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم از موندريان تا دادا، از سوپر ماتيسم تا نيو امپرسيونيسم و كانسراكتيويسم بود. با اين تفاوت امكانات مالي و فني جديد توانستند بسياري از تجربيات ناقص گذشته را مجدداً در مقياس وسيع (شهري) مطرح سازند. شيوه بياني معماري ساختار زدا را قبلاً پيشگامان هنري معاصر، در نقاشي و مجسمه سازي تجربه كرده بودند. كافي است به ساخته هاي كورت شوتيزر توجه كنيم، كه از سال 1920 تا 1936 در ستون هاي معروفش به نام هرتز- باو در شهر هانور آلمان، قالب شيوه ساختار زدا ديده مي شوند. در هر حال اين شيوه، همراه با تمام متغيرهاي آن پس از چندين تجربه پر تجلي، توانايي هاي كيفي و امكانات انتقادي و ريشه اي خود را به اتمام رساند و هر آنچه را كه مي توانست ظاهر ساخت. ارزيابي مثبت از اين نهضت، آن است كه توانست فضاي معماري را به استقلالي ملموس برساند و به وابستگي مستقيم فضا به شيوه هاي فكري مدرنيسم پايان دهد. در بعد شهري نيز باعث ظهور صحنه هايي گرديد كه با استفاده از دستاوردهاي امروزين در تكنولوژي ساختمان، استفاده از ابزارهاي ترسيمي  و تجسمي كامپيوتر و استفاده از اقتصاد و شكوفايي برخي از كشورها، بر بينشهاي خطي و تجسم محدود فضايي استدلالات تقليلي فايق آمد و موفق به ساختن نمونه هايي شد كه استدلالات كم انگار و بينش هاي تقليلي مسلط تا پيش از آن زمان امكان ايجاد آنها وجود نداشت.

اينكه حركت جوانان و معماران پيشگام خواستار شكستن الگوهاي فرسوده طراحي به نفع شيوه اي امروزين است خود رويدادي است ضروري و درك شدني، اما بسياري از تعاريف وارد شده در زبان متعارف معماري مانند فضاي مايع، تنديس معمارانه و هنر كولاژ استعاراتي اند كه قبلاً به طور كامل از آنان استفاده شده است و اين سوال در اينجا مطرح مي گردد كه آيا استفاده مجدد ظاهري از آنان مي تواند منادي ايجاد فضايي جديد يا كيفيتي تازه باشد؟

پاسخ اين پرسش را به شما خواننده محترم كه به مطالعه اين سايت پرداختيد مي سپارم و اميدوارم كه نسل آينده با اجراي طرحهايي اينچنيني پاسخي مناسب را به همه ي دوستداران اين نوع معماري بدهد.

فضا با مفاهيم چندگانه

مطرح ساختن اين پرسش در مورد پيشرفته ترين شيوه ها براي ايجاد فضاهاي تازه، به نوبه خود پرسش ديگري مطرح مي سازد؛ و آن اينكه كيفيت و درجه علمي اين نو آوري هاي معطوف به طرح فضاهاي امروزين شهري تا چه حد است به خاطر بياوريم كه پيش تر، معماري ساختار زدا ناگهان از شبكه هاي علمي آن سوي مرزها سر برون آورد و پژوهشگران در دهه 1970، جسورانه طرح معماري را خارج از فضاهاي اقلديسي، بيرون از هندسه دكارتي و بدون استفاده از پرسكتيو تك چشمي مطرح ساختند. هم اينان با تقبل مسئوليت ناشي از ورود  به فضاهاي ناهمگون بيان جديدي از معماري  دست يافتند كه مورد پذيرش اكثريت طراحان- به ويژه جوانان- قرار گرفت.

حال اينك در برابر آنان، گروهي ديگر از پژوهشگران بينش تاز اي از پيكربندي فضايي را مطرح مي سازند؛ فضايي كه شبكه تعلقات خود را به زبان و مكان، از طريق استفاده از شناخت فرا ساختاري داده هاي محيطي بررسي مي كند. به عبارت ديگر، فضا علل وجودي خود را از طريق كاوش در فرا ساختارهاي مكاني و موجود مطرح مي كند.

تعريف شيوه طراحي اين فضا از طريق اكتشاف ارتباطات ممكن و موجود با فرا ساختارهاي محيطي، شهري، اقتصادي و رويدادهاي مبتني بر دلالت هاي معنايي مربوط به برنامه طراحي است و سرانجام نيز بافت اصلي خود را در شبكه اي از تعلقات واقعي و ممكن تكميل مي كند اين استراتژي در عين حال خواستار فضايي است مستقل از سبك گرايي و تقليد از نمادهاي از پيش ساخته شده مبتني و منطبق گرايي فرسوده ي متعلق به دوران مدرنيسم و پست مدرنيسم.

عباس قریب

برداشت از سایت مجله معماری